حتّى نسبت به همهء زمينه‌هاى ديگر نيز چنين است و بايد اعتراف كنيم كه گاهى اين نور فطرى را هواى نفس خاموش مىسازد و عادت‌هاى غلط آن را فاسد مىكند كه بايد به نحوى از آن جلوگيرى كرد و با امكاناتى بر آن سيطره يافت . البتّه ، اين وضع با اختلاف زمان و مكان و مزاج افراد تفاوت مىكند . اگرنه يقين اخلاقى - صرف‌نظر از برخى ضرورت‌هاى اساسى كه همهء وجدان‌ها به‌طور مساوى به آنها اعتراف دارند - به‌تدريج جاى خود را به اوهام و انواع شكّ و ترديد و گمراهى مىدهد . براى مثال ، وظيفهء ما در برابر طبيعت عاطفىمان چيست ؟ آيا نبايد به هيچ‌يك از خواسته‌هاى شهوانىمان پاسخ مثبت دهيم و هر نوع رنج و درد و ناراحتى را بر خود هموار كنيم و در اين راه با بودايىها همراه شويم تا به مرحلهء « نيروانا » « 1 » ؛ يعنى درجهء نابودسازى شهوات برسيم ؟ و يا اين‌كه همين‌قدر بس است كه ما به نوعى از لااباليگرى و بىتفاوتى در برابر انواع خير و شرّ اين عالم ، تظاهر كنيم ( كارى را كه رواقيّون مىكردند ) هرچند در حقيقت برخى امور را بر بعضى ديگر ترجيح دهيم ، و يا در سرانجام كار ، بر ما واجب است كه از تمامى لذّات زندگى بهره ببريم ، خواه اين كار حكيمانه و پاكيزه‌اى باشد ( همان‌طور كه در تعليمات سودگرايان آمده است ) ، يا اين‌كه بدون هيچ قاعده و روشى ، به طريقهء اريستيپى « 2 » و شاعران در تمام روزگاران باشد ؟ . . . باوجود اين ، تمام اين انواع و اقسام دريافت‌ها ، بر اين مطلب تأكيد مىكنند كه ما در آن باره به فطرت انسانى رجوع كنيم و از هركدام آن‌ها تنها وسيله‌اى را فراهم نماييم كه به صاحبش اين توان را مىدهد تا در حدّ امكان ، مطابق آن فطرت رفتار كند . جريان امر در رابطهء ما با امثال و اقرانمان از همين قرار است ؛ زيرا پيدا كردن راه سلوك و رفتار مناسب - به دليل اختلاف سليقه و عقيده‌اى كه داريم - كم‌زحمت‌تر نيست . در اينجا مثالى مىآوريم كه از ديرزمان با وجود عقايد مختلف پذيرفته شده است : آيا به كسى كه اهانت شده است ، بايد انتقام بگيرد ، يا چشم‌پوشى كند و ببخشد و يا مختار است كه هركدام را خواست

--> ( 1 ) - « نيروانا » در اصطلاح فلسفهء هندى به معناى فناى كلّ ذات است . ( مترجم عربى ) ( 2 ) - اريستيپ ( Aristippe ) فيلسوف آفريقايى در قرن چهارم پيش از ميلاد به دنيا آمد . وى شاگرد سقراط و صاحب مكتبى بود كه خوشبختى را مبتنى بر لذّت‌ها مىدانست . ( مترجم عربى )